تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَ رَبِّكُمْ » « 1 » ما ( دربارهء تو ) فقط مىگوييم : بعضى از خدايان ما ، به تو زيان رسانده ( و عقلت را ربوده ) اند . ( هود ) گفت : من خدا را به شهادت مىطلبم ، شما نيز گواه باشيد كه من بيزارم از آنچه شريك ( خدا ) قرار مىدهيد ، از آنچه غير او ( مىپرستيد . ) حال كه چنين است ، همگى براى من نقشه بكشيد ، و مرا مهلت ندهيد . من بر اللّه كه پروردگار من و شماست ، توكل كرده‌ام . و نيز پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلم و اصحاب او در حفظ شدن از كيد مشركان بر خدا توكل كردند : « الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ . » « 2 » اينها كسانى بودند كه ( بعضى از ) مردم به آنان گفتند : مردم ( - لشكر دشمن ) براى ( حمله به ) شما اجتماع كرده‌اند ؛ از آنها بترسيد . اما اين سخن بر ايمانشان افزود و گفتند : خدا ما را كافى و او بهترين حامى ماست . امّا تفويض ، اعم از توكل است ؛ زيرا گاهى پيش از وقوع سبب است - چنان‌كه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلم در دعاى قبل از خواب مىگفت : « اللّهمّ انّى أسلمت نفسى اليك و ألجأت ظهرى اليك و فوّضت أمرى اليك . » خدايا نفس خود را به تو تسليم كردم ، و تو را پناه خود قرار دادم ، و امر خود را به تو واگذار كردم . - و گاهى نيز پس از وقوع سبب مىباشد ؛ چنان‌كه از زبان مؤمن آل فرعون ، خداوند مىفرمايد : « وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ » « 3 » من كار خود را به خدا وامىگذارم كه خداوند نسبت به بندگانش بيناست . ] تفويض عين تسليم [ و انقياد كامل و واگذارى هستى ] خود به خداست [ كه حق‌تعالى هرگونه مىخواهد با آن رفتار كند و در آن تصرّف نمايد . ] و توكل شاخه و قسمى از تفويض است . و هو على ثلاث درجات : الدرجة الأولى أن تعلم أنّ العبد لا يملك قبل

--> ( 1 ) - 11 / 54 - 56 . ( 2 ) - 3 / 173 . ( 3 ) - 40 / 44 .